Het cyrillische alfabet is een alfabet dat wordt gebruikt om zes Slavische talen te kunnen schrijven: Russisch, Oekraïens, Witrussisch, Servisch, Macedonisch en Bulgaars. Onder Russische invloed gebruiken ook veel niet-Slavische talen als het Tataars (een Turkse taal) en het Oedmoerts (een Finoegrische taal) het cyrillische alfabet. Tot 1859 werd ook het Roemeens in het cyrillische alfabet geschreven. De opzet van het cyrillische alfabet is afgeleid van het Glagolitische alfabet uit 9e eeuw dat wordt toegeschreven aan de broers Cyrillus en Methodius. De vorm van de glyphen in het cyrillische alfabet zijn voornamelijk gebaseerd op Griekse letters, hoewel sommige hun Glagolitische vorm hebben behouden.
De bijdrage van Cyrillus aan het Glagolitische alfabet en daarmee tot het cyrillische alfabet komt nog steeds terug in de naam cyrillisch.
Na onderstaande tabel wordt het begrip transliteratie toegelicht.
| groot | klein | naam | klank | transliteratie |
| ISO R/9 | Nederlands | Engels |
| А | а | A | /a/ | a | a | a |
| Б | б | Be | /b/ | b | b | b |
| В | в | Ve | /v/ | v | v/w | v |
| Г | г | Ge | /g/ | g | g | g |
| Д | д | De | /d/ | d | d | d |
| Е | е | Je | /jE/ | e | e/je | e |
| Ё | ё | Jo | /jO/ | ë | o/jo/e/je | ë |
| Ж | ж | Zje | /Z/ | ž | zj | zh |
| З | з | Ze | /z/ | z | z | z |
| И | и | I | /i/ | i | i | i |
| Й | й | korte I | /j/ | j | j/- | ĭ |
| К | к | Ka | /k/ | k | k | k |
| Л | л | El | /l/ | l | l | l |
| М | м | Em | /m/ | m | m | m |
| Н | н | En | /n/ | n | n | n |
| О | о | O | /o/ | o | o | o |
| П | п | Pe | /p/ | p | p | p |
| Р | р | Er | /r/ | r | r | r |
| С | с | Es | /s/ | s | s | s |
| Т | т | Te | /t/ | t | t | t |
| У | у | Oe | /u/ | u | oe | u |
| Ф | ф | Ef | /f/ | f | f | f |
| Х | х | Ch | /x/ | x | ch | kh |
| Ц | ц | Ts | /ts/ | c | ts | ts |
| Ч | ч | Tsje | /tS/ | č | tsj | ch |
| Ш | ш | Sh | /S/ | š | sj | sh |
| Щ | щ | Sjtsj | /Sj/ | šč | sjtsj | shch |
| Ъ | ъ | Harde teken | geen palatalisatie | " | - | " |
| Ы | ы | Ulj | /1/ | y | y | y |
| Ь | ь | Zachte teken | /j/ -- palatalisatie | ' | - | ' |
| Э | э | Eee | /E/ | ė | e | é |
| Ю | ю | Joe | /ju/ | ju | joe | yu |
| Я | я | Ja | /ja/ | ja | ja | ya |
Transliteratie
Het omzetten van cyrillische tekst naar de voor ons gebruikelijke latijnse letters is een vorm van transliteratie. Voor transliteratie van cyrillische letters bestaan echter verschillende systemen. Dit heeft als gevolg dat men bijvoorbeeld van Russische namen verschillende schrijfwijzen tegen komt. Zo kan men de naam Горбачев tegen komen als Gorbachev, Gorbachov, Gorbachow, Gorbacxevo, Gorbatjov, Gorbatschow, Gorbatsjev, Gorbatsjew, Gorbatsjov, Gorbatsjow, enzovoort...
Er zijn grofweg twee soorten transliteratiesystemen voor het cyrillisch, internationale en nationale. In de tabel hierboven zijn drie systemen weergegeven, een internationale (ISO/R9) en twee nationale. Het hier weergegeven Engelse systeem is dat van de British Standard Institution, een ander Engels systeem is dat van het Library of Congress.
Het ISO/R9 systeem is ontwikkeld door de International Organization for Standardization en is een voorbeeld van een internationaal systeem. Deze is eenduidig en wordt in de wetenschap algemeen gebruikt, maar daarbuiten niet zo vaak. Bij dit systeem wordt gebruik gemaakt van diacritische tekens. Een diacritisch teken dat in het Nederlands nooit wordt gebruikt maar wel belangrijk is voor het ISO/R9 systeem is de haček (uitgesproken als haatsjek).
Bij nationale systemen gaat men uit van de uitspraak van de taal van de context waarin de getranslitereerde woorden of namen worden gebruikt. Als men Joeri op zijn nederlands uitspreekt, Yuri op zijn engels, en Youri op zijn frans, dan komt dat aardig overeen met de Russische uitspraak van de naam Юрий.
Aan elk transliteratiesysteem zitten voor- en nadelen. Een voordeel van het ISO/R9 systeem is bijvoorbeeld dat het onafhankelijk is van de in de context gebruikte taal, een nadeel is dat het voor de niet-ingewijde lezer onduidelijk is hoe het uitgesproken moet worden. Nationale systemen zijn niet eenduidig, maar hebben als voordeel dat ze de (autochtone) lezer helpen de naam redelijk goed uit te spreken.
Een complicerende factor is dat een aantal klanken die de cyrillische letters weergeven niet altijd goed overeen komen met de klanken van de taal van de lezer, of er zelfs niet in voorkomen. De uitspraak van bijvoorbeeld de cyrillische letter В zit tussen de Nederlandse V en W, maar komt met geen van beiden precies overeen. Bovendien worden cyrillische letters in het Russisch niet altijd op dezelfde manier uitgesproken, dus als men een nationaal transliteratiesysteem juist wil toepassen, moet men ook de uitspraakregels van het Russisch kennen.
Personen wiens moedertaal in het cyrillisch wordt geschreven en die naar een land emigreren waar men het Latijnse alfabet gebruikt, maken meestal zelf de keus hoe voortaan hun naam wordt geschreven. Een voorbeeld is de in Rusland geboren componist Rachmaninoff, wiens naam oorspronkelijk geschreven werd als Рахманинов. Hij emigreerde naar de Verenigde Staten, en het lag daarom voor de hand om zijn naam te translitereren tot Rachmaninov. Hij koos echter zelf voor Rachmaninoff en heeft dat als zodanig vast laten leggen, en dat is dus sindsdien de officiële spellingswijze van zijn naam.
Voor de Nederlandstalige Wikipedia zijn geen vastomlijnde regels voor wat betreft transliteratie, meestal wordt bij transliteratie van Russische namen voor de nederlandse transliteratie gekozen. Het kan echter lastig zijn wanneer men aangewezen is op bijvoorbeeld Engelstalige bronnen, en men dus moet gissen hoe de Nederlandse transliteratie er uit zou zien. In de Engelstalige Wikipedia echter wordt hier en daar bij Russische namen de cyrillische schrijfwijze toegevoegd, hetgeen de transliteratie naar Nederlands vereenvoudigt.
