Pantograaf van Plan T (4-delige uitvoering Mat '64)
|
Pantograaf van een lightrail tram (Bombardier A32) |
Een stroomafnemer of pantograaf (benamingen / afkortingen in het spoorjargon: beugel, stra en panto) is het onderdeel van een trein of tram waarmee de rijstroom van de bovenleiding wordt afgetapt. De stroomafnemer heeft een ingewikkeld mechaniek waarmee het schuitje met een bepaalde kracht tegen de rijdraden van de bovenleiding wordt gedrukt. Verschillen in de exacte afstand in hoogte tussen de trein en de bovenleiding worden zo opgevangen.
Voor de tram betekende de pantograaf vaak de opvolger van de sleepbeugel of de trolleystang. Bij de elektrische trein werd de pantograaf direct toegepast.
Een pantograaf heeft twee benen, waardoor de onderdelen van de pantograaf tezamen een vijfhoek vormen. Dit verklaart dan ook de naam: pantograaf. Tegenwoordig zijn de meeste stoomafnemers met slechts een been uitgerust. Italiaanse treinen en Haagse trams hebben nog steeds tweebeenpantografen.
Het onderdeel dat contact maakt met de rijdraad, wordt schuitje of sleepstuk genoemd. Sommige treinen hebben een stroomafnemer met twee schuitjes. Voorbeelden daarvan zijn de meeste elektrische locomotieven, mDDM en Plan T (zie foto). De uitvoering van het schuitje is afhankelijk van de maximale stoomsterkte. Daarom zijn schuitjes van Nederlandse treinen (lage spanning dus hoge stroomsterkte) heel wat zwaarder uitgevoerd dan die van Duitse treinen (hogere spanning dus lagere stroomsterke).
De druk van de stroomafnemer tegen de rijdraad mag niet groter worden dan 21 kilogram om beschading aan de bovenleiding te voorkomen. Sommige locomotieven (bijvoorbeeld 1600'en) mogen daarom maximaal 100 km/h rijden met de voorste stroomafnemer tegen de draad omdat de rijwind de pantograaf anders teveel omhoog stuwt. Met alleen de de achterste stroomafnemer omhoog mag wel met volle snelheid gereden worden.
Slijtage
Bij treinen vertoont de bovenleiding een horizontale zig-zag verplaatsing. Bij elke bovenleidingportaal is de positie van de bovenleiding hierdoor iets anders. Hiermee wordt bereikt dat de pantograaf gelijkmatig afslijt tijdens het rijden. Zou de bovenleiding recht hangen, dan zou deze snel een diepe groef in het sleepstuk slijpen. In de jaren twintig van de vorige eeuw heeft de NS bij wijze van proef tussen Leiden en Haarlem de twee rijdraden afzonderlijk laten zigzaggen (naar elkaar toe, van elkaar af) in plaats van de beide rijdraden tegelijkertijd te laten zigzaggen, zoals nu gedaan wordt. Dit systeem was echter te bewerkelijk door de vele verschillende afstandhouders.
Geluid
Bij hogesnelheidstreinen, die een aërodynamische vorm hebben om de luchtweerstand zo laag mogelijk te maken, vormt de stroomafnemer bij hoge snelheden naast het rolgeluid een belangrijke geluidbron.
