Tsaar Nikolai Alexandrovitsj Romanov (6 mei 1868 - 16 juli 1918) was de laatste tsaar van Rusland en de laatste heerser van de Romanov dynastie die zo'n 300 jaar geregeerd over een land dat, tijdens zijn regering, qua oppervlakte 17% van de wereld besloeg.

Nicolaas II was de zoon en opvolger van tsaar (keizer) Alexander III. Hij was gehuwd met Alexandra Fjodorovna (Alice van Hessen)een kleindochter van Koningin Victoria . Hun enige zoon en troonopvolger Alexei leed aan hemofilie, een erfelijke bloedziekte waarvoor men geen genezing kon vinden. Daarom haalde de familie de monnik en sinistere wonderdoener Raspoetin in huis die al snel een grote invloed op vooral de tsarina kreeg. Dit wekte bij de invloedrijke adel veel verzet en Raspoetin werd dan ook uiteindelijk begin februari 1917 vermoord door een aantal Russische edellieden.

Tijdens zijn dictatoriale regime begon Nicolaas II twee oorlogen. De eerste, de Russisch-Japanse Oorlog, lokte in 1905 een revolutie uit. De tsaar werd hierdoor gedwongen de instelling van een soort parlement, de doema, te accepteren.

De tweede oorlog waarin de tsaar zich begaf was de Eerste Wereldoorlog. Op 24 februari 1917, in een tijd van bittere armoede na drie jaar oorlog, barre oorlogswinters en miljoenen slachtoffers, begon in Moskou een spontane volksopstand, die het begin was van de door Lenin geleide Russische revolutie. Hoewel de tsaristische garde tot dan toe elke opstand had neergeslagen, gebeurde dat deze keer niet. Integendeel, soldaten van de garde schoten hun eigen officieren neer en deden met de opstand mee. Een week later, op 2 maart, deed Nicolaas II gedwongen afstand van de troon en werd naar Jekaterinenburg verbannen. Op 16 juli 1918 werd de hele tsarenfamilie, vader, moeder en vijf kinderen, geëxecuteerd op bevel van de lokale Sovjetleiding. De lijken werden grotendeels verbrand en daarna in een park begraven.

Pas in 1990, na de val van het communistische bewind, kregen de Romanovs een vorm van eerherstel: de stoffelijke overschotten werden opgegraven en met enig ceremoniëel herbegraven in Sint Petersburg.